Thứ Hai, ngày 08 tháng 03 năm 2021

Quản lý ngoại hối đối với hoạt động thanh toán, chuyển tiền xuyên biên giới trong tình hình mới

Ngày đăng:09:08 17/02/2021
Lượt xem: 391
Cỡ chữ
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0) đang diễn ra nhanh chóng, nền kinh tế thế giới ngày càng phát triển và biến động không ngừng trong mọi lĩnh vực thương mại, đầu tư, tài chính - tiền tệ… đặc biệt là trong lĩnh vực kỹ thuật số, công nghệ số.

 
 Kể từ khi gia nhập và trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) đến nay, Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với khu vực và thế giới. Bên cạnh những cải cách trong nội lực nền kinh tế, Việt Nam đã có nhiều thay đổi trong các chính sách đa phương, song phương, thương mại và đầu tư quốc tế để đáp ứng yêu cầu hội nhập. Trong lĩnh vực số hóa và internet, cùng với xu hướng của thế giới, Việt Nam cũng có sự phát triển liên tục, xu hướng số hóa xuất hiện ở nhiều lĩnh vực, ngành kinh tế, từ thương mại, thanh toán đến giao thông, giáo dục, y tế… và đã có những đóng góp quan trọng cho nền kinh tế. Các ứng dụng trên không gian mạng ngày càng phát triển và trở thành thị trường sôi động mang lại nhiều lợi ích cho tổ chức, cá nhân cũng như thúc đẩy kinh tế phát triển.
 
Cùng với những lợi ích mà công nghệ số đem lại, Việt Nam đã và đang phải đối mặt với nhiều vấn đề phát sinh như vi phạm của các tổ chức, cá nhân lợi dụng sự phát triển của internet, sự đa dạng của các ứng dụng trên không gian mạng, hoạt động kinh doanh chứng khoán quốc tế, giao dịch đầu tư tài chính, mua, bán ngoại tệ trên sàn Forex, đầu tư mua quốc tịch nước ngoài… gây ảnh hưởng đến nền kinh tế và an ninh, trật tự xã hội. Đi kèm với các hoạt động này là việc thanh toán, chuyển tiền bất hợp pháp ra nước ngoài, gây ra thách thức lớn đối với công tác quản lý ngoại hối, cũng như quản lý các phương tiện thanh toán. 
 
Hệ thống văn bản quy định về quản lý ngoại hối đối với hoạt động thanh toán, chuyển tiền xuyên biên giới 
 
Hệ thống văn bản pháp luật về quản lý ngoại hối hiện nay về cơ bản đủ cơ sở pháp lý để điều chỉnh các hoạt động ngoại hối phát sinh trong nền kinh tế, đáp ứng được yêu cầu của công tác quản lý trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, tham gia các Hiệp định đa phương, song phương, cũng như đáp ứng yêu cầu phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số hiện nay.
 
Đối với hoạt động thanh toán, chuyển tiền xuyên biên giới, bản chất của việc cung ứng dịch vụ thanh toán của tổ chức tín dụng (TCTD), chi nhánh ngân hàng nước ngoài (NHNNg) là hoạt động phục vụ cho các giao dịch xuyên biên giới của nền kinh tế: thương mại quốc tế, giao dịch vốn, các nhu cầu chuyển tiền hợp pháp của cá nhân (du lịch, định cư, học tập, chữa bệnh, thăm thân ở nước ngoài). Các hoạt động này được quy định cụ thể tại các văn bản Luật: Luật Quản lý ngoại thương, Luật Doanh nghiệp, Bộ luật Dân sự, Luật Quốc tịch Việt Nam, Luật Du lịch hoặc các văn bản chuyên ngành do các bộ, ngành như Bộ Công thương, Bộ Tư pháp, Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch, Bộ Tài chính… hướng dẫn thực hiện. Tại các văn bản này có quy định về văn bản, giấy tờ cần thiết đối với mỗi loại hình giao dịch xuyên biên giới (ví dụ Luật Quản lý ngoại thương quy định về hoạt động thương mại quốc tế; Luật Du lịch quy định về hoạt động du lịch của tổ chức, cá nhân ở trong nước và nước ngoài; Bộ luật Dân sự quy định về quyền thừa kế của công dân Việt Nam…). Chính vì vậy, quy định về kiểm tra, kiểm soát chứng từ của TCTD, chi nhánh NHNNg sẽ được căn cứ trên các quy định hiện hành của pháp luật về quản lý ngoại hối cũng như các quy định nói trên của pháp luật để đảm bảo giao dịch hợp pháp và phù hợp với thực tế. 
 
Trên cơ sở các nguyên tắc quản lý đối với các giao dịch vãng lai, các quy định quản lý ngoại hối đối với hoạt động đầu tư, hoạt động vay, trả nợ vay nước ngoài, nội dung, mục đích thanh toán, chuyển tiền đã được cụ thể hóa, làm cơ sở để triển khai thực hiện.
 
Thứ nhất, đối với việc thanh toán, chuyển tiền cho mục đích giao dịch vãng lai, tổ chức và cá nhân người cư trú được thanh toán và chuyển tiền ra nước ngoài cho các mục đích của giao dịch vãng lai bao gồm: Các khoản thanh toán và chuyển tiền liên quan đến xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ; Các khoản thanh toán và chuyển tiền liên quan đến tín dụng thương mại và vay ngân hàng ngắn hạn; Các khoản thanh toán và chuyển tiền liên quan đến thu nhập từ đầu tư trực tiếp và gián tiếp từ Việt Nam ra nước ngoài và ngược lại; Các khoản chuyển tiền khi được phép giảm vốn đầu tư trực tiếp; Các khoản thanh toán tiền lãi và trả dần nợ gốc của khoản vay nước ngoài; Các khoản chuyển tiền một chiều (Khoản 6 Điều 4 Pháp lệnh Ngoại hối).
 
 Trong đó, đối với mục đích chuyển tiền một chiều, cá nhân Việt Nam được chuyển tiền ra nước ngoài cho các mục đích: Học tập, chữa bệnh ở nước ngoài; Đi công tác, du lịch, thăm viếng ở nước ngoài; Trả các loại phí, lệ phí cho nước ngoài; Trợ cấp cho thân nhân đang ở nước ngoài; Chuyển tiền thừa kế cho người hưởng thừa kế ở nước ngoài; Chuyển tiền trong trường hợp định cư ở nước ngoài (Khoản 2 Điều 7 Nghị định số 70/2014/NĐ-CP ngày 17/7/2014 của Chính phủ Quy định chi tiết thi hành một số điều của Pháp lệnh Ngoại hối và Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh Ngoại hối).
 
Nội dung mục đích thanh toán, chuyển tiền được quy định tương đối rõ ràng, đặc biệt là chính sách quản lý ngoại hối đối với hoạt động thanh toán, chuyển tiền xuyên biên giới thời gian qua đã được triển khai thực hiện theo nguyên tắc thống nhất và xuyên suốt. Theo đó, chính sách quản lý ngoại hối đang thực hiện nhằm mục đích tạo điều kiện thuận lợi và bảo đảm lợi ích hợp pháp cho tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động ngoại hối, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế; hội nhập kinh tế quốc tế và tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về ngoại hối. Kể từ năm 2005 đến nay, với việc Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Pháp lệnh Ngoại hối số 28/2005/PL-UBTVQH11 và được sửa đổi, bổ sung năm 2013 (Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung Pháp lệnh Ngoại hối số 06/2013/UBTVQH13 sửa đổi, bổ sung một số nội dung tại Pháp lệnh Ngoại hối), hệ thống văn bản pháp luật về quản lý ngoại hối đã được xây dựng, bổ sung và hoàn thiện. Trong giai đoạn từ năm 2008 đến nay, đã có trên 70 văn bản được Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước (NHNN) ban hành điều chỉnh hoạt động ngoại hối, đáp ứng yêu cầu đa dạng hóa, đa phương hóa và hội nhập thế giới của nền kinh tế. 
 
Liên quan đến hoạt động thanh toán, chuyển tiền xuyên biên giới cho mục đích giao dịch vãng lai, chính sách quản lý ngoại hối được thực hiện theo một số nguyên tắc sau: (i) Tự do hóa giao dịch vãng lai: Nguyên tắc này được thực hiện để phù hợp với lộ trình hội nhập kinh tế quốc tế và được Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) công nhận là thực hiện đầy đủ quy định tại Điều VIII của Điều lệ Quỹ. Theo đó, tất cả các giao dịch thanh toán và chuyển tiền đối với giao dịch vãng lai giữa người cư trú và người không cư trú (bao gồm cả tổ chức, cá nhân) được tự do thực hiện; Người cư trú được lựa chọn đồng Việt Nam, ngoại tệ tự do chuyển đổi và các đồng tiền khác mà TCTD được phép chấp nhận làm đồng tiền thanh toán trong giao dịch vãng lai; Mọi giao dịch thanh toán và chuyển tiền liên quan đến xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ phải thực hiện bằng hình thức chuyển khoản thông qua TCTD, chi nhánh NHNNg được phép hoạt động ngoại hối; (ii) Trách nhiệm kiểm tra, kiểm soát chứng từ của TCTD, chi nhánh NHNNg: TCTD, chi nhánh NHNNg được phép hoạt động ngoại hối khi thực hiện giao dịch ngoại hối cho khách hàng có trách nhiệm xem xét, kiểm tra, lưu giữ các giấy tờ và các chứng từ phù hợp các giao dịch thực tế để đảm bảo việc cung ứng các dịch vụ ngoại hối được thực hiện đúng mục đích và phù hợp với quy định của pháp luật; (iii) Trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong nền kinh tế khi thực hiện giao dịch: Tổ chức, cá nhân có trách nhiệm xuất trình các chứng từ theo quy định của TCTD, chi nhánh NHNNg khi mua, chuyển, mang ngoại tệ ra nước ngoài phục vụ các giao dịch vãng lai và chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính xác thực của các loại giấy tờ, chứng từ đã xuất trình cho TCTD, chi nhánh NHNNg.
 
Thứ hai, đối với hoạt động đầu tư ra nước ngoài, theo quy định tại Luật Đầu tư năm 2014, cá nhân (nhà đầu tư) chỉ được chuyển vốn đầu tư ra nước ngoài sau khi đáp ứng các điều kiện sau đây: (i) Được Bộ Kế hoạch và Đầu tư cấp Giấy chứng nhận đăng kí đầu tư ra nước ngoài; (ii) Hoạt động đầu tư đã được cơ quan có thẩm quyền của nước tiếp nhận đầu tư chấp thuận hoặc cấp phép hoặc nhà đầu tư phải có tài liệu chứng minh quyền hoạt động đầu tư tại nước tiếp nhận đầu tư; và (iii) Có tài khoản vốn và đã đăng ký với NHNN theo quy định pháp luật về quản lý ngoại hối. Đối với trường hợp đầu tư ra nước ngoài trong lĩnh vực xây dựng và kinh doanh bất động sản, Nhà đầu tư còn phải cung cấp tài liệu xác nhận địa điểm thực hiện dự án đầu tư trong hồ sơ đề nghị cấp Giấy chứng nhận đăng kí đầu tư ra nước ngoài gửi Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
 
Riêng đối với hoạt động đầu tư gián tiếp ra nước ngoài, cá nhân Việt Nam không được đầu tư gián tiếp ra nước ngoài, và chỉ được tham gia dưới hình thức chương trình thưởng cổ phiếu phát hành ở nước ngoài. Tổ chức thực hiện chương trình thưởng cổ phiếu phải làm thủ tục đề nghị NHNN xác nhận đăng ký và mở tài khoản thực hiện chương trình để thực hiện các giao dịch thu, chi theo quy định. 
 
Thứ ba, đối với vay, trả nợ nước ngoài của người cư trú là tổ chức kinh tế, TCTD và cá nhân, Pháp lệnh Ngoại hối quy định, trong hoạt động vay, trả nợ nước ngoài, người cư trú là tổ chức kinh tế, TCTD và cá nhân được vay, trả nợ nước ngoài theo nguyên tắc tự vay, tự trả, tự chịu trách nhiệm trả nợ phù hợp với quy định của pháp luật. Đồng thời, tuân thủ các điều kiện vay, trả nợ nước ngoài, thực hiện đăng ký khoản vay, mở và sử dụng tài khoản, rút vốn và chuyển tiền trả nợ. Người cư trú thực hiện vay, trả nợ trên cơ sở được NHNN xác nhận đăng ký khoản vay và được mua ngoại tệ tại TCTD, chi nhánh NHNNg trên cơ sở xuất trình chứng từ hợp lệ để thanh toán nợ gốc, lãi và phí có liên quan của khoản vay nước ngoài và sử dụng các hình thức bảo lãnh, tái bảo lãnh và các hình thức bảo đảm khoản vay khác. 

 


Mọi giao dịch thanh toán và chuyển tiền liên quan đến xuất, nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ phải thực hiện bằng hình thức chuyển khoản thông qua TCTD, chi nhánh NHNNg được phép hoạt động ngoại hối
 
Một số trường hợp lợi dụng để chuyển tiền cho các mục đích bất hợp pháp
 
Nhìn chung, các quy định của pháp luật liên quan đến hoạt động thanh toán, chuyển tiền xuyên biên giới là cơ sở để các TCTD, chi nhánh NHNNg hướng dẫn khách hàng thực hiện nhằm đảm bảo việc cung ứng dịch vụ thanh toán, chuyển tiền đúng mục đích, phù hợp với quy định của pháp luật. Tuy nhiên, bên cạnh những tổ chức, cá nhân chấp hành nghiêm túc các quy định của pháp luật, trong thực tế vẫn phát sinh hiện tượng lợi dụng để chuyển tiền cho các mục đích bất hợp pháp như chuyển tiền để kinh doanh trên sàn Forex, đầu tư chứng khoán, tài chính quốc tế dựa trên tiền ảo hoặc chuyển tiền ra nước ngoài để đầu tư mua quốc tịch nước ngoài.
 
Việc chuyển tiền bất hợp pháp có thể phát sinh trong một số trường hợp: (i) Chuyển tiền bất hợp pháp ra nước ngoài qua các trung gian, người gửi tiền tại Việt Nam thông qua trung gian tại Việt Nam và trung gian tại nước ngoài để chuyển tiền; các bên trung gian được hưởng mức phí dịch vụ nhất định theo thỏa thuận. Trường hợp này không có luồng ngoại tệ dịch chuyển ra khỏi Việt Nam; (ii) Chuyển tiền bất hợp pháp ra nước ngoài thông qua các hợp đồng xuất nhập khẩu khống, không có hàng hóa thực hoặc giá trị hàng hóa ghi trên hợp đồng cao hơn giá trị hàng hóa nhập khẩu thực tế. Các cá nhân sử dụng các hợp đồng nhập khẩu khống này để chuyển tiền bất hợp pháp qua ngân hàng ra nước ngoài; (iii) Sử dụng thẻ ngân hàng do các tổ chức phát hành thẻ tại Việt Nam phát hành như Visa, Master để thanh toán cho các giao dịch trên sàn Forex, mua bất động sản, chứng khoán, tiền ảo, đánh bạc...; (iv) Sử dụng trung gian thanh toán (ví điện tử) để chuyển tiền bất hợp pháp ra nước ngoài như trường hợp của sàn Forex, đầu tư tiền ảo, chứng khoán.
 
Một số khuyến nghị
 
Trong thời gian tới, nhằm đảm bảo hoạt động thanh toán, chuyển tiền xuyên biên giới được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, đáp ứng nhu cầu chuyển tiền hợp pháp của các tổ chức và cá nhân, các cơ quan chức năng cần tiếp tục tăng cường hơn nữa công tác quản lý, cụ thể:
 
Đối với NHNN
 
- Tiếp tục bổ sung, hoàn thiện hệ thống văn bản quy định, hướng dẫn, đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, đồng thời nâng cao vai trò của TCTD, tổ chức, cá nhân trong việc kiểm tra, kiểm soát, xuất trình chứng từ.
 
- Tăng cường công tác tập huấn các quy định quản lý ngoại hối cho các TCTD, chi nhánh NHNNg, nhằm nâng cao trách nhiệm của TCTD, chi nhánh NHNNg đảm bảo an toàn, hiệu quả cho hoạt động kinh doanh, đồng thời thực hiện được trách nhiệm của NHNN giao.
 
- Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động thanh toán, chuyển tiền ra nước ngoài của các TCTD, chi nhánh NHNNg và hoạt động của các đại lý thu đổi ngoại tệ, đồng thời tăng cường công tác phối hợp với các cơ quan nhà nước có liên quan trong việc kiểm tra, giám sát việc chuyển tiền từ Việt Nam ra nước ngoài, phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm.
 
- Tăng cường công tác truyền thông, tuyên truyền, phổ biến quy định của pháp luật liên quan đến thanh toán, chuyển tiền ra nước ngoài để nâng cao nhận thức của các tổ chức và người dân.
 
Đối với hệ thống TCTD, chi nhánh NHNNg
 
- Để giảm thiểu việc lợi dụng phương tiện, dịch vụ thanh toán, dịch vụ trung gian thanh toán cho các giao dịch bất hợp pháp, yêu cầu các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán rà soát, cập nhật và nghiêm túc triển khai các quy định về mục đích, phạm vi sử dụng của các phương tiện, dịch vụ thanh toán, dịch vụ trung gian thanh toán. Các tổ chức phát hành thẻ, tổ chức thanh toán thẻ, văn phòng đại diện tổ chức thẻ quốc tế tại Việt Nam, tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán nghiêm túc thực hiện các văn bản chỉ đạo của NHNN liên quan đến giao dịch tại các đơn vị chấp nhận thanh toán ở nước ngoài không phù hợp với quy định của pháp luật Việt Nam.
 
- TCTD, chi nhánh NHNNg khi thực hiện các giao dịch ngoại hối cho khách hàng (bao gồm cả các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán) phải tuân thủ đúng các quy định về kiểm tra, lưu giữ các giấy tờ và chứng từ phù hợp theo đúng quy định hiện hành, đảm bảo cung ứng các dịch vụ thanh toán, chuyển tiền ra nước ngoài đúng mục đích theo quy định của pháp luật. Đồng thời, đối với tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm cung cấp đầy đủ chứng từ thanh toán và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính xác thực của các giấy tờ, chứng từ cung cấp cho TCTD, chi nhánh NHNNg.
 
Đối với Chính phủ
 
Cần chỉ đạo các bộ, ngành và Ủy ban Nhân dân (UBND) các tỉnh biên giới, cụ thể như sau:
 
- Bộ Tài chính: (i) Chỉ đạo Tổng cục Hải quan sớm triển khai giải pháp cho phép TCTD, chi nhánh NHNNg tra cứu thông tin tờ khai hải quan điện tử (trong đó bao gồm cả thông tin về tình trạng thanh toán), hỗ trợ TCTD, chi nhánh NHNNg trong công tác kiểm soát hồ sơ, chứng từ trong thanh toán xuất nhập khẩu và hạn chế rủi ro gian lận. Tăng cường công tác kiểm tra, kiểm soát hải quan, đảm bảo giá trị hàng hóa ghi trên hợp đồng đúng với giá trị thực tế của hàng hóa xuất nhập khẩu; (ii) Phối hợp với các bộ, ngành liên quan xây dựng quy định áp thuế đối với những khoản chuyển tiền ra nước ngoài để cho, tặng nhằm hạn chế các trường hợp lợi dụng chuyển tiền bất hợp pháp.  
 
- Bộ Công thương: Quy định cụ thể về các hoạt động thương mại quốc tế để hệ thống TCTD, chi nhánh NHNNg có cơ sở thực hiện; chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan nghiên cứu quy định quản lý thương mại điện tử phù hợp với các phương thức mới hiện nay.
 
- Bộ Kế hoạch và Đầu tư: Thực hiện giám sát, kiểm soát việc cấp phép, đảm bảo việc thực hiện các dự án đầu tư ra nước ngoài trong lĩnh vực kinh doanh bất động sản phù hợp với quy định của pháp luật về quản lý hoạt động đầu tư ra nước ngoài và quy định của pháp luật có liên quan, đảm bảo hiệu quả các dự án đầu tư trong lĩnh vực này; đồng thời, nghiên cứu quy định về việc cho cá nhân được đầu tư ra nước ngoài với mục đích đầu tư định cư ở nước ngoài, đảm bảo phù hợp quyền cá nhân có hai quốc tịch và xu hướng di cư trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với thế giới.  
 
- Bộ Công an: Tăng cường công tác kiểm tra, phát hiện và điều tra, xử lý vi phạm đối với các trường hợp làm trung gian chuyển tiền ra nước ngoài bất hợp pháp, kinh doanh sàn Forex bất hợp pháp tại Việt Nam; phối hợp với NHNN xác minh giao dịch đáng ngờ có dấu hiệu nghi vấn rửa tiền để điều tra, xử lý theo quy định của pháp luật.
 
- Bộ Thông tin và Truyền thông: Làm đầu mối phối hợp với NHNN, Bộ Công an và các bộ, ngành có liên quan ngăn chặn các website, ứng dụng bất hợp pháp; xử lý các tổ chức, cá nhân có hành vi tổ chức sàn Forex, ứng dụng bất hợp pháp.
 
- UBND các tỉnh biên giới: Tăng cường công tác phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại biên giới. Phối hợp chặt chẽ với NHNN, các bộ, ngành nhằm đảm bảo an ninh tiền tệ, an ninh trật tự xã hội.
 
Với việc triển khai đồng bộ các giải pháp nêu trên, trong thời gian tới hoạt động thanh toán, chuyển tiền xuyên biên giới sẽ ngày càng đi vào nề nếp, đáp ứng được nhu cầu chuyển tiền hợp pháp của các tổ chức và cá nhân, đồng thời cũng đảm bảo sự quản lý chặt chẽ của các cơ quan chức năng đối với hoạt động này.


ThS. Đào Xuân Tuấn

Tạp chí Ngân hàng số 3+4/2021
Bình luận Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
Tâm lý nhà đầu tư trên thị trường tài chính Việt Nam

Thị trường tiền tệ

Trên thị trường, tâm lý các nhà đầu tư luôn chi phối rất lớn đến mức độ ổn định của thị trường, đặc biệt là đối với thị trường tài chính, sự tác động của yếu tố tâm lý luôn diễn biến rất phức tạp, khiến thị trường tài chính luôn tiềm ẩn yếu tố bất ổn định rất cao